April: als de magnolia het voorbeeld van ontwaken geeft

Textiel, gestreken
vezels in de maat

elke ademtocht
over kreukels

met ruis van alledag
raken we verfrommeld

--—--

Deze maand in Nendo-Zen* gepieker, de azijnproevers, de Boeddhanatuur van Annemiek, een fotoessay dat tot handelen stemt, en een samu-filmtip.

--—--

* Het Japanse woord voor ‘klei’ is 粘土 Nendo, want van Groningers wordt gezegd dat ze uit de klei getrokken zijn. Het zegt dus iets over de grond onder onze voeten en geeft meteen een oorspronkelijke zen-tint. Klei-Zen.

--—--

raadpleeg het archief op bit.ly/nendozen
(aldaar ook inschrijven)

Foto header: Bialowieza-woud in Polen

Drie wijsgeren staan rond een azijnvat — en proeven ervan. 
Eén vindt het bitter, een ander zuur… en de derde lacht en zegt ‘zoet!’

W elke is wie? En welke ben jij?
 Als dit vat het leven is, hoe smaakt het je - en wanneer?  

Online en in boeken kun je veel uiteenlopende interpretaties vinden van deze parabel. De uitnodiging voor de volgende Nendo-Zen is: formuleer jouw eigen interpretatie — gebaseerd op jouw eigen onderzoek.

(inzenden graag voor 15-4 naar groningen@zen.nl)

Piekeren enzo

Charlotte is zenleraar in opleiding. Ze schrijft regelmatig in Nendo-Zen over haar zen-opleiding of over de combinatie zen en neurowetenschappen.

Ik mag het graag over stress hebben, en het is niet de eerste keer dat ik er hier een stukje over schrijf. Misschien wel omdat ik er zelf ook nogal eens last van heb. Vorige week zondag mocht ik voor de opleidingsdag van Zen.nl iets vertellen over dit onderwerp. Dat gaf natuurlijk de nodige stress, want ondanks dat ik presenteren leuk vind, was het behoorlijk spannend om voor mijn mede-leraren-in-opleiding een verhaal te houden. Wat voor vragen zouden ze hebben? Is mijn verhaal niet te wetenschappelijk? Is het wel interessant genoeg? Het praatje ging gelukkig goed en er werden veel vragen gesteld achteraf, wat ik als een goed teken opvatte. Eén vraag die speelde die ochtend was: waarom zijn we met z’n allen zo gestresst? En wat kunnen we eraan doen?

Het is bekend uit wetenschappelijke studies dat stress op zich niet ongezond is, behalve als het te vaak voorkomt en je tussendoor niet goed herstelt. Dan wordt het lichaam langzaam uitgeput en gaan veel biologische processen zich aanpassen, bijvoorbeeld door veranderingen in hersenverbindingen of veranderingen in de receptoren van stress hormonen. Het opnieuw ‘inregelen’ van het stress systeem verandert je dus, en dat is vaak niet ten goede. Maar, zoals gezegd, door voldoende tijd voor herstel te nemen kunnen we dit voorkomen. Maar mijn ervaring is dat ik in het weekend nog steeds (in mijn hoofd) bezig ben met de dingen die mij doordeweeks stress geven.

Daar zit ‘m volgens mij de moeilijkheid: in het piekeren en het herbeleven van ervaringen. Een definitie van stress is: stress is de subjectieve ervaring van het waarnemen van echte en ingebeelde bedreigende veranderingen in de omgeving die vragen om directe verandering in gedrag en aanpassing van toekomstig gedrag. Dus ook bedreigingen die je je inbeeldt geven een lichamelijke reactie (stress respons). In een online serie van lezingen over burn-out1 liet Sabine Geurts dit mooi zien in een grafiek - zie onderaan. Mensen (in tegenstelling tot dieren, die ook stress hebben) zijn bij uitstek goed in het verlengen van een stressvolle gebeurtenis, door er voorafgaand over te piekeren en het achteraf nog eens her te beleven. De echte stress (de gebeurtenis zelf) wordt dan verlengd in onze gedachten en omdat ingebeelde stress ook stress is, hebben we dus langer stress! En daarmee dus minder tijd voor herstel.

Wat kunnen we hieraan doen? Mediteren is bij uitstek een manier om hier een stokje voor te steken en door op je mat de ervaring te verwerken, verkort je (hopelijk) de tijd die je zou besteden aan piekeren en herbeleven. Maar ook sporten, schrijven, wandelen en sociale dingen doen, helpen bij herstel. Ik heb afgelopen week de lezing op mijn mat nog een paar keer opnieuw beleefd en nu schrijf ik het nog even op. Samen met een lang paasweekend voor de boeg zorgt het hopelijk voor genoeg herstel!

1. https://youtu.be/-jhGNPAqsMw?si=Bo6NeXTii8np-H-9

Charlotte@zen.nl

Maarten Bronts drinkt thee, beoefent zen en kungfu. Elke maand publiceert hij in Avondnova.nl.

Ieder van ons was een toerist die tijdens de vakantie zo maar een stukje ging snorkelen. En toen zagen we dit. Eén seconde werden we nog vertederd, meteen daarna sloeg de schrik ons om het hart en kwamen we proestend naar de oppervlakte. Lijkbleek en hijgend klauterden we het strand op, waar we even moesten bijkomen van de schok. Collega-badgasten sjokten onverschillig voorbij, zij hadden nog niet aan dit toekomstevangelie geroken. Na het zien van deze foto ben je geen toerist meer, maar activist.

Zulke schrik bevangt mij telkens als ik probeer te bedenken welke bijdragen ik wél kan leveren aan een leefbaarder toekomst voor volgende generaties. Even machteloos als ieder individueel zeediertje voelt ook mijn invloed heel beperkt. Ik kan hooguit koud douchen, plantaardig eten, niet vliegen, en me niet voortplanten. Het vermijden van plastic en olie in de consumptie-waardeketen is een pyrrhusoverwinning: ethisch consumeren zou enkel mogelijk zijn indien we naakt op een vlakte gaan staan en stoppen met ademen.

De jonge Gretha T. droeg vaak deze foto op een t-shirt. Alfonso het Zeepaardje met het wattenstaafje in de staart. Meteen volgden complete middelbareschoolklassen haar protesttenue en sprak men liefkozend van Alfie. Damien Hirst bouwde van plastic soup-plastic en wattenstaafjes een 200 meter hoge zeepaardsculptuur bij de Golden Gate Bridge. Banksy zette op gevels van bankfilialen in hoofdsteden Alfonso’s gestileerde silhouet - met steeds als variant een bazooka, verkoolde lucifer of rokende schoorsteen in de staart geklemd.

Als ik Alfonso zie, zie ik mezelf, dobberend zonder doel of richting, vastgeklampt aan een stuk drijfhout, een zeelikwie, het afval van de homo consumens. Alles dat mijn voorouders niet wensten voor mij. Vraag iedere ouder: die wil toch het beste voor diens kind? Eén van mijn beweegredenen me niet voort te planten. De volgende generatie kan de laatste zijn en in welvaartperspectief bewegen we achter- in plaats van vooruit.

Ik wil ook mijn plek onder de zon, alsof dat ieders natuurlijk en onvervreemdbaar geboorterecht is dat ik ooit kan verzilveren bij het loket van een machtig Kosmisch Rijkskantoor. Vanaf dan mag ik de rest van mijn leven chillen in een bubbelbad. Ho ho, wacht even… Met zijn pleidooi voor niet lullen maar poetsen komt Rutger Bregman naast me meesnorkelen. Een beetje meer morele ambitie zou je sieren, Bronts.

Heel even was Alfonso het Zeepaardje helemaal de bink, tot hij weer losliet. In zeepaardbelevingstijd is dat ongeveer maal dertig (ze worden gemiddeld 3 jaar oud), dus stel je voor dat je een uur lang de blits kunt maken met een Aston Martin DB5.

Ik zwaai naar Alfonso en probeer daarmee mezelf een hart onder de riem te steken. ‘Vind die ene grashalm om te grijpen,’ vertel ik mezelf. Ik voel me net zo stuurloos en Alfonso drijft in overgave, hij heeft geen zeilen of roer. Wij mensen menen dat we dagelijks veel beslissingen kunnen nemen waarmee we richting geven aan ons leven. Een illusie, zegt Alfonso. Ieders leven beweegt op onzichtbare golfstromen en alle zelf-ingeblazen zelfvertrouwen is een zoute fata morgana met rimpelingen in het licht van de ondergaande zon.

Evolutionair-biologisch zijn we zo geprogrammeerd dat we pas in actie komen als het acute gevaar vlak voor ons staat. In oertijden waren dat beren of vijandige krijgers. Nu zijn het de collectieve bedreigingen die we slechts abstract en op afstand waarnemen — en moet de schrikprikkel van deze poëtische foto komen. Fotograaf Justin Hofman moet onze adrenaline aanzetten om ons tot De Grote Veranderingen te bewegen.

Ik wens iedere beslissingnemer, scepterzwaaier en invloedrijke medeburger op Aarde dezelfde schok door het lijf te jagen bij het zien van deze foto. Opdat zij niet langer dobberen maar in beweging zetten (of halthouden) wat nodig is. Niet in hun belang, maar voor het belang. Want er is maar één belang. Tot we dat inzien, zijn we reddeloos verloren.

- Maarten Bronts

———
Foto: Justin Hofman, Sumbawa, Indonesië, 2016.
 https://www.dpreview.com/articles/9218889953/the-story-behind-that-tragic-viral-photo-of-a-seahorse-carrying-a-q-tip

Annemiek van der Steen mediteert sinds 2021 bij Zen.nl Groningen. In de laatste jaren maakte ze de ommezwaai van meedraaien in de maatschappij naar het vinden van haar eigen weg – en de zin van de onzin te onderscheiden. Ze is tevreden met het nog steeds niet weten.

Deze koan heeft me de afgelopen tijd behoorlijk beziggehouden. Deze maand overleed mijn hondje Lotje met wie ik al 13 jaar samenleefde (ze is 15 jaar oud geworden). Ze kreeg een spuitje want het was tragisch om te zien hoe ze steeds verder achteruitging. Honden geven geen kik bij pijn maar zelf keek ik vol lijden toe. Ze was haar evenwicht kwijt, botste overal tegenaan… meer en meer zulke kleine dingen. Het was genoeg geweest, besloot ik.

Ik ben ervan overtuigd geraakt dat een hond bewustzijn heeft, echter die is gericht op de ander (baasje). Zodra ik de kamer binnenkwam was ze blij en uitte dat dansend – ze keek me verwachtingsvol aan. Uiteraard was eten daarmee verbonden maar ze kon me ongelofelijk trouw aankijken (da’s mijn interpretatie natuurlijk). Ik leerde veel van Lotje. Vooral de laatste jaren, toen de wandelingetjes veelvuldiger en steeds korter werden – maar wel intensiever. Haar reuk deed het nog heel goed. De straat werd aan alle kanten besnuffeld en alle geurtjes nam ze in zich op waardoor ik genoodzaakt was te vertragen. Mijn leven was al in rustiger vaarwater gekomen doordat ik geen verplichtingen meer had: weinig werk, kinderen de deur uit, iedereen kon zonder mij. Alleen Lotje was mijn taak, met vier à zes wandelingetjes per dag in slakketempo (wat ik af en toe vervloekte).

In het begin sleurde ik haar vooruit want ik wilde wandelen, daarna kwam er meer zen in onze uitjes. En met het verstrijken van de tijd meer rust. Meditatie hielp daarbij. Ik zag de wandelingetjes uiteindelijk als een soort meditatie en keek ernaar uit. Even vertragen en met haar tempo meegaan. Het horen van de vogeltjes, de wind, nat worden in de regen. In de afgelopen winter en het begin van de lente heb ik dit diep tot me laten doordringen dankzij deze vertraging.

Op 12 maart kreeg ze een spuitje. Ik heb haar in gedachten enorm bedankt voor haar zijn en heb naast haar gezeten toen ze insliep. Lotje realiseerde mijn Boeddhanatuur. Ik moet weer verder en mis haar enorm. Verdriet komt en gaat deze dagen. Haar plekje in huis is leeg. Er is geen welkomstcomité meer als ik thuiskom. Toch heeft ze me de kracht gegeven dat ik het alleen kan. De blijheid van Lotje zit nu in mij, al zal ik nog menig traantje laten. Ook zal ik de vrijheid omarmen die het me nu oplevert.

De Koan van de Hond zal me nu kracht geven. Zoek niet te ver is mijn antwoord.

- Annemiek